مقدمه:

ارث، که در فقه اسلامی «میراث» نامیده می‌شود، به انتقال قهری اموال، حقوق، و تعهدات متوفی به ورثه او اطلاق می‌گردد. در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، مبنای اصلی احکام ارث، فقه امامیه است که این احکام در قانون مدنی ایران به تفصیل تشریح شده است (مواد ۸۶۱ تا ۹۴۹).

هدف از نظام ارث، ساماندهی قانونی انتقال ثروت پس از فوت، جلوگیری از تضییع حقوق وراث، و برقراری نظامی عادلانه بر اساس معیارهای شرعی است. تقسیم ترکه صرفاً پس از ادای دیون، اجرای وصیت‌های قانونی، و پرداخت هزینه‌های کفن و دفن انجام می‌پذیرد.

مبحث برابری سهم الارث پسران نسبت به دختران در بسیاری از دیدگاه ها نوعی تبعیض جنسیتی و مالی قلمداد می شود همچنین از منظر عدالت حقوقی نیز، فقه اسلامی را با چالش های بسیاری روبه رو کرده است.

ارث چیست؟

ارث مال یا حقی است که با مرگ شخص به وارثان تعلق می‌گیرد، وارثان نیز پس از ادای حقوق و دیون متوفّا، طبق طبقات ارث، سهم‌الارث‌ خود را مالک می‌شوند. در فقه دو عاملِ نسب (رابطه از طریق ولادت) و سبب (رابطه بر اساس ازدواج) از موجبات ارث معرفی شده است.

در قانون مدنى ایران نیز مانند اغلب قوانین دنیا، ارث تعریف نشده و در ماده 140 قانون یاد شده، ارث را از اسباب تملک شناخته شده است و در تعریف آن آمده است:

«انتقال قهرى دارایى و ترکه متوفى به ورثه او، منظور از دارایى، حقوق مالى متوفى است که هنگام فوت، دارا بوده است.»

در مفتاح الکرامة آمده است:

میراث عبارت است از آنچه که انسانى با مرگ دیگرى در اثر رابطه خویشاوندى نسبى و یا سببى اصالتا استحقاق پیدا مى‏کند.

شخصی را که مستحق ارث است «وارث» و کسی را که از او ارث باقی مانده «مُوَرِّث» می‌نامند و به مال و حقی که از میت باقی مانده «تَرَکِه» یا «میراث» می‌گویند.

• ارث، غیر از دارایی، شامل اموری مثل حق خیار و شُفعه هم می‌شود

• کفر، قتل، بردگی، لِعان، و زِنا، طبق شرایطی، از موانع ارث‌بردن هستند.

بحث ارث و سهم هر یک از وراث در قرآن و روایات آمده است، یکی از احکام و قوانین ارث در دین اسلام، دو برابری سهم ارث پسر نسبت به ارث دختر است این قانون در کشورهایی مثل ایران و افغانستان اجرا می شود.

موجبات ارث چیست؟

نَسَب (وارثان نَسَبی): تولید مثل است، یعنی خویشاوندانی که از طریق تولد به یکدیگر مربوط می شوند. مانند پدری و فرزندی و خواهری و برادری

افراد با رابطه نسبی بر اساس اولویت قانونی از یکدیگر ارث می برند.

طبقات ارث چیست؟

طبق ماده ۸۶۲ قانون مدنی، وراث نَسَبی: در سه گروه اصلی قرار می گیرند که هر طبقه اولویت خاصی دارد و تا زمانی که وارثی در طبقه اول باشد، طبقات بعدی ارث نمی برند.

1- پدر و مادر و اولاد (فرزندان) و اولادِ اولاد (نوه ها)

2- اجداد و برادر و خواهر و اولاد (فرزندان) آنها

3- اعمام (عمو ها) و عمات (عمه ها) و اخوال (دائی ها) و خالات (خاله ها) و اولاد (فرزندان) آنها

وارثان سَبَبی از ارتباط انسانى با انسان دیگر از طریق غیرنسبی ارث می برند:

1- ازدواج: ازدواج دائم، و ازدواج موقت نیز با شرط ارث ‌بردن

2-ولاء: ولاء نیز خود به سه دسته عتق، ضمان جریره و امامت تقسیم می‌شود.

*ولاء عتق مربوط به احکام بردگی و کنیزی است.

*ولاء ضمان جریره قرارداد ضِمان با شرط ارث است.

*ولاء امامت ارث‌بردن امام معصوم در صورت نبود هیچ وارثی.

تا اینجا به بررسی بعضی از کلیات مبحث ارث پرداختیم ، حال قاعده ی «ذکور دو برابر اناث» در قانون ارث ایران و دیگر جوامع را بررسی می کنیم:

مبنا و اجرای فقهی و قانونی قاعده دو به یک ارث دختر و پسر چیست؟

قانون ارث را بر مبنای طبقات و درجات خویشاوندی و قواعد خاص فقه امامیه و همچنان طبق فتوای مشهور فقهای امامیه، قاعده‌ی آیه‌ی ۱۱ سوره نساء مبناست:

«للذکر مثل حظ الأنثیین» — یعنی پسر دو برابر دختر ارث می‌برد.

در حالت عادی زمانی که متوفی فرزندان دختر و پسر دارد و هیچ مانع قانونی، وصیتی یا شرط خاصی وجود ندارد ارث بین فرزندان متوفی (در طبقه اول ورثه)، قاعده “ذکر، دو برابر انثی” یا قاعده دو به یک اجرا می‌شود.

در ماده ۹۰۷ قانون مدنی صراحتاً در مورد ارث الاود متوفی بیان می کند که : “اگر متوفی ابوین و اولاد یا اولاد بلاواسطه داشته باشد، ترکه به طریق ذکور دو برابر اناث تقسیم می‌شود.”

این ماده ی قانونی هم به بیان ساده تر به این معنا می باشد که اگر یک متوفی دارای یک پسر و یک دختر باشد، دارایی او به سه قسمت تقسیم می‌شود: دو سهم برای پسر و یک سهم برای دختر.

درچند که این موضوع مخالف اصل برابری است و از نظر بسیاری از کارشناسان تبعیض آمیز محسوب می‌شود.

توجیه و علت فقهی و حقوقی عدم برابری ارث دختر و پسر در قانون ایران چیست؟

علت اصلی که سهم الارث دختر نصف پسر می باشد این است که مرد در اسلام دارای تعهدات مالی سنگینی در قبال خانواده و همسر خود است که دختر فاقد این مسئولیت ها می باشد. به عبارتی سهم ارث بیشتر پسر جبرانی برای این مسئولیت‌های مالی تلقی می‌شود.

در روایات دینی علت این نابرابری طبق پاسخ امام رضا اینگونه بیان شده که: زنان وقتی شوهر می کنند نفقه می گیرند و مردان مسئول پرداخت نفقه ی آن ها هستند و دیگر آنکه نفقه ی زنان نیازمند مانند مادر و خواهر نیز بر مرد فرض است و در صورت محتاج بودن خود مرد دیگر بر زن فرض و واجب نیست و مسئولیتی ندارد.

بنابراین علاوه بر آیه 11 سوره نساء در روایات اسلامی نیز به تفاوت و برابر نبودن ارث دختر و پسر اشاره شده است.

اگرچه مورد مذکور و دیگر روایات مرتبط از دلایل نقلی محسوب می شوند ولی در حقیقت همان دلایل عقلی و اصلی است که از جانب معصومین در تنویز و تبیین حکمت الهی استدلال شده است.

*مسئولیت های مالی پسر

الف) مهریه: از تعهدات مالی مرد که توجیه کننده ی سهم بیشتر او در ارث است مهریه است، مهریه دینی بر ذمه ی مرد است که به محض وقوع عقد نکاح بر عهده ی وی می باشد.

ب) نفقه: از دیگر علل مهم فقهی وجوب نفقه زوجه (همسر) بر ذمه ی مرد است، مرد موظف است کلیه ی مخارج زندگی همسرش (اعم از خوراک، پوشاک، مسکن و.....) را در هر شرایطی تأمین کند

ج) دیات: در موارد خاص، مانند پرداخت دیه کامل (در صورت قتل یا صدمه جسمی) اگر قاتل یا ضارب مرد باشد مسئولیت پرداخت دیه با مرد است و یا دیه از اموال او پرداخت می‌شود.

د) پرداخت اجرت المثل به زوجه بابت کارهای خانه: در اسلام و ایران زوجین وظایف معینی نسبت به یکدیگر دارند، طبق نظر فقها و ماده ی قانون چنانچه زوجه کارهایی که شرعاً به عهده ی وی نبوده را به درخواست زوج انجام بدهد با اثبات این موضوع در دادگاه حکم به پرداخت اجرت آن به زوجه صادر می شود.

در مقابل زن از نظر مالی دارای استقلال کامل است یعنی تمام درآمد، حقوق، و اموالی که زن به دست می‌آورد، مال شخصی اوست و هیچ الزامی جهت صرف کردن درآمد در مخارج زندگی مشترک یا خانواده ندارد، به طور خلاصه زن از مسئولیت‌های مالی سنگین معاف است و مالک دارایی خود می باشد.

دیدگاه تفسیری ـ اجتماعی مفسران

علامه طباطبایی در المیزان: ایشان تصریح می‌کند که این نسبت (۲ به ۱) بر مبنای عدالت اجتماعی آن دوران تنظیم شده که زنان در عصر نزول عملاً بار مالی نداشتند و درآمدی از کار بیرون خانه نداشتند پس بنابراین پسر با مسئولیت اقتصادی خانواده، سهم بیشتری می‌برد تا توازن برقرار بماند.

فخر رازی در التفسیر الکبیر: او می‌گوید عدالت در ارث به معنی مساوات نیست به معنی تناسب با مسئولیت‌هاست.

مفسران معاصر (مانند محمد عبده و طاهر بن عاشور): بر این باورند که عبارت «یوصیکم الله» جنبه‌ی ارشادی ـ توصیه‌ای دارد و در شرایطی که نظام اقتصادی و اجتماعی تغییر کرده، می‌توان مفهوم «عدالت در ارث» را با تفسیر پویا بازتعریف کرد.

نتیجه‌گیری حقوقی: بر مبنای توازن اقتصادی

قاعده دو به یک در قانون ارث ایران در حقیقت تلاشی برای برقراری توازن اقتصادی در طول عمر افراد و در ساختار خانواده است به بیانی دیگر با توجه به تفاسیر بیان شده قانونگذار فرض کرده که با قراردادن سهم بیشتری از ارث برای پسر، در واقع جبرانی برای تعهدات مالی او در آینده انجام داده است.

آیا سهم الارث دختر و پسر برابر شده است؟

در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای ارائه ی طرح و لوایح در راستای تعدیل یا تغییر قوانین ارث صورت گرفته است، اما این موضوع تاکنون تغییر اساسی در نسبت ارث دختر و پسر (به جز تأثیر طبقات دیگر) رخ نداده است.

طرح برابری قانون سهم الارث دختر و پسر دارای دو گروه موافقان و مخالفان است که هر گروه ادله ی خاص خود را دارند:

ادله ی مخالفان برابری ارث:

این گروه بر این باور هستند که این موضوع با احکام فقهی اسلام مغایرت دارد همچنین بیان می کنند که برابری ارث دختر و پسر باعث ضرر به بنیان خانواده می شود و حقوق مالی مرد را تضییع می گردد.

ادله ی موافقان برابری ارث:

موافقان برابری ارث میان دختر و پسر به این نکته که همه ی افراد انسانی، اعم از زن و مرد، از حقوق مساوی برخوردارند و تفاوت گذاشتن بین آنها در مورد ارث تبعیض آمیز محسوب می گردد اشاره می کنند و آن را خلاف کرامت انسانی می دانند چرا که در عصر امروزه بار مسئولیت های مالی هم بر ذمه ی دختران است و هم پسران، از طرفی علاوه بر مبحث مالی مسئولیت های پدر و مادر در دوران میانسالی به یک میزان متوجه فرزندان است.

سوال:آیا امکان برابری ارث در قانون فعلی ایران وجود دارد؟

خیر، در چارچوب قانون مدنی و فقه اسلامی فعلی ایران، امکان برابری کامل ارث بین دختر و پسر به صورت پیش‌فرض وجود ندارد.

چراکه مبنای اصلی تفاوت، اصل فقهی است که سهم پسر را دو برابر دختر قرار می‌دهد. این قاعده به دلایل فقهی و تاریخی (مانند مسئولیت نفقه پسر نسبت به خانواده) بنا شده است.

سوال: امکان تغییر قانون و برابری ارث در آینده وجود دارد؟

از نظر تئوری و با طی کردن فرآیندهای قانونی، بله، امکان تغییر قانون وجود دارد اما این مسیر بسیار دشوار و طولانی است.

تغییر قوانین مرتبط با ارث مستلزم تغییر در:

مصوبه بر پایه‌ی تفاسیر فقهی جدید در چارچوب مجمع تشخیص مصلحت: قانون مدنی ایران در بخش ارث مبتنی بر فقه شیعه است، هرگونه تغییر اساسی در نسبت‌ها (مانند برابری دختر و پسر و ....) نیازمند بازنگری و اجتهاد جدید در حوزه فقه خواهد بود که توسط مراجع تقلید و فقهای شورای نگهبان تأیید شود و که تنها نهاد قانونی که می‌تواند بر خلاف ظاهر نص شرعی، قانونی را تصویب کند «مجمع تشخیص مصلحت نظام» است،

اصلاح و بازنگری قانون در مجلس : پس از تغییر مبنای فقهی مجلس شورای اسلامی باید لایحه‌ای برای اصلاح مواد مربوطه در قانون مدنی در باب ارث ارائه و تصویب کند.

ایجاد سازوکارهای اجرایی جایگزین: مثل الزام به آموزش وصیت‌نامه یا امکان ثبت وصیت دیجیتال جهت تعادل بین فرزندان.

تفاوت های ارث در صورت وجود وصیت

در صورت وجود وصیت، بخشی از اموال متوفی می تواند بر اساس خواسته او تقسیم شود، اما وصیت نمی تواند بیش از یک سوم از دارایی های شخص را شامل شود. در این صورت، اگر وراث توافق کنند، ممکن است سهمی از این یک سوم را به وصیت اختصاص دهند.

رویکردهای نو در حقوق تطبیقی و بین‌المللی در حقوق کشورهای اسلامی غیرشیعی:

• تونس در سال ۲۰۱۸طرحی برای برابری کامل ارث مطرح کرد که به تصویب مجلس نرسید ولی هنوز در دستور پژوهش‌های قانونی است.

• مراکش و اندونزی نیز در اصلاحات اخیر فقه خانواده خود، مسیر وصیت تکمیلی و بحث «استثناء برای فرزندان دختر در نبود نفقه» را پذیرفته‌اند.

• عمان و اردن در سال ۲۰۲4 در اصلاحات قانون احوال شخصیه، اجازه دادند که والدین در زمان حیات تا ۵۰٪ دارایی را با عنوان هدیه مساوی میان فرزندان تقسیم کنند.

بررسی ارث بری دختر و پسر در کشورهای اروپایی

با توجه به قوانین حاکم بر کشور های اروپایی میتوان بیان کرد که در کشورهای اروپایی سیستم برابری مطلق حاکم است و تقریبا در تمام کشورهای اروپایی (مانند آلمان، فرانسه، ایتالیا، انگلستان، سوئد و...) اصل حاکم بر ارث فرزندان برابری مطلق می باشد.

قوانین در این نظام ها به صراحت بیان می دارد که فرزندان چه دختر چه پسر در سهم الارث مساوی و برابر هستند به این صورت که اگر فرد متوفی دو پسر و یک دختر داشته باشد ترکه به سه قسمت مساوی تقسیم می‌شود و هر یک، یک سوم کل ترکه را به ارث می‌برند.

این قوانین در این جوامع بر این اصل حاکم است که فرزندان از حقوقی مساوی برخوردارند و هیچ ‌یک از نظر قانونی بر دیگری برتری ندارند.

در کشور های اروپایی تعهدات مالی مرد اعم از نفقه و مهریه و ... به این شکل که در ایران است وجود ندارد و در صورت وجود تعهدات مشابه تاثیری بر قانون ارث نداشته است.

سیستم حقوقی ارث در ایالات متحده آمریکا به چه شکل است؟

با توجه به وجود ایالت های مختلف در ایالات متحده یک سیستم واحد حقوقی وجود ندارد و هر ایالت قوانین خاص خود را داراست با این وجود یک اجماع قوی در قوانین ارث در ایالت‌ها حکم فرماست.

در ایالات متحده آمریکا نیز مانند کشور های اروپایی اصل بر برابری ارث دختر و پسر صرف نظر از جنسیت آن‌ها، بنا شده است.

در اکثر ایالت های آمریکا اگر فردی فوت کند و وصیت‌نامه‌ای نداشته باشد دارایی او بر اساس قوانین آن ایالت بین ورثه قانونی تقسیم می‌شود و سهم دختر و پسر کاملاً برابر است و این برابری، یک اصل بنیادین در قوانین ارث آمریکا محسوب می شود.

به طور خلاصه برخلاف حقوق ایران که بر اساس فقه تفاوت‌های جنسیتی در ارث فرزندان را به دلایل تعهدات مالی مرد اعمال می‌کند، حقوق ارث آمریکا بر پایه مساوات و عدالت مطلق استوار است و هر دو جنس در سهم‌الارث برابر هستند.

بررسی ارث در کشورهای با سیستم های اسلامی (مثلا عربستان سعودی)

در کشورهای با سیستم حقوقی اسلامی مانند عربستان سعودی، ارث کاملا بر اساس احکام فقهی اسلامی تقسیم می شود. در این کشورها، ارث بری پسران از دختران متفاوت است و گاهی سهم پسران از ارث بیشتر از سهم دختران است. همچنین در این کشورها، به دلیل اجرای قوانین شریعت، وصیت به طور محدودی مجاز است و نمی تواند بیش از یک سوم از دارایی ها را پوشش دهد.

ارث در کشورهای با سیستم های عرفی چگونه است؟

در کشورهایی مثل هند، جایی که قوانین عرفی و مذهبی در کنار قوانین مدنی وجود دارد، ارث بری تحت تاثیر سنت ها و باورهای مذهبی مختلف است. در برخی از ایالات هند، زنان سهم کمتری از ارث نسبت به مردان دارند، که این تفاوت ها با توجه به دین و نژاد نیز تغییر می کند.

در پایان

با مقایسه ی قانون ارث در جوامع مختلف بزرگ ترین تفاوت های سیستم های ارثی در کشورها، نحوه تقسیم اموال بر اساس نسبت های خانوادگی است، کشورهایی که سیستم تقسیم ارث بر مبنا و منشاء مذهب و دین است معمولا قوانین سخت تری دارند و تا حدودی باعث تقسیم نابرابر ارث به نفع اعضای خانواده می شود در صورتی که کشورهایی با سیستم های مدنی بیشتر بر اساس قرابت با متوفی تقسیم ارث صورت می گیرد.

همچنین در کشورهای اسلامی و مذهبی وصیت به طور معمول محدود و تمام اموال متوفی تحت پوشش وصیت قرار نمی گیرد در حالی که در کشورهای غربی وصیت های فرد می تواند در تصمیم گیری های ارثی تاثیرات بیشتری داشته باشد.

در نتیجه با توجه به تفاوت های ساختاری و مذهبی و حقوقی موجود در کشورهای مختلف سیستم های ارث به طور طبیعی متنوع هستند، حقوق ایران نیز با توجه به اصول فقهی اسلام، تفاوت های بسیاری با سایر کشورها دارد.

نویسنده و تنظیم کننده: نازنین نیرومند

جهت دریافت مشاوره تلفنی با شماره 09102054300 تماس حاصل نمائید.

Powered by Froala Editor

ارث دختر و پسر در قانون ایران و مقایسه با احکام حاکم در جوامع بین المللی