🔵 نقد یک قاضی سابق دیوان عالی کشور به تشکیل دادگاه‌های صلح

جواد طهماسبی، قاضی پیشین دیوان عالی کشور، در یادداشتی به چالش‌های بنیادین تشکیل دادگاه‌های صلح پرداخت و آن را فاقد توجیه علمی و تجربی دانست.

خلاصه‌ای از نقد و تحلیل ایشان:

۱. اشتباه تاریخی در شوراهای حل اختلاف
* شوراهای حل اختلاف در سال ۱۳۷۹ با هدف کاهش مراجعات و مشارکت مردمی تشکیل شدند، اما دو اشتباه اساسی داشتند:
* ارجاع اجباری پرونده بدون رضایت طرفین.
* صدور رأی توسط اعضای غیرمتخصص (حتی افراد بی‌سواد) به جای ارائه گزارش اصلاحی.

۲. اشتباه مجدد قانونگذار در سال ۱۴۰۲
* قانونگذار پس از سال‌ها، به ایرادات فوق پی برد و شوراها را اصلاح کرد، اما مرتکب اشتباهی بنیادین‌تر شد: ایجاد دادگاه‌های صلح به عنوان جایگزین.
* این در حالی است که در تمام نظام‌های حقوقی دنیا، تقسیم کار قضائی (صلاحیت نسبی) مبتنی بر دو مبنای اساسی است:
* ساختار متفاوت دادگاه (تعدد قاضی، الزام به حضور وکیل و...)
* آیین دادرسی افتراقی (تفاوت در تشریفات)

۳. چرا تشکیل دادگاه صلح غیرضروری است؟

در امور حقوقی:
* هم دادگاه عمومی حقوقی و هم دادگاه صلح با یک قاضی و آیین دادرسی یکسان به دعاوی رسیدگی می‌کنند.
* بنابراین هیچ توجیهی برای ایجاد ساختار جدید وجود ندارد. تنها آورده آن، تقسیم کار (امور مهم/غیرمهم) است که با مدیریت صحیح و بدون نیاز به قانون جدید (با استناد به ماده ۵۶۶ قانون آیین دادرسی کیفری و آیین‌نامه تخصصی کردن شعب) قابل انجام بود.
* پیامد منفی: اختلاف در صلاحیت بین دادگاه صلح و سایر مراجع، منجر به تشکیل پرونده‌های متعدد و اطاله دادرسی (حداقل سه پرونده جدید و ۶ ماه تأخیر) می‌شود.

در امور کیفری:
* هدف (رسیدگی مستقیم به جرایم کم‌اهمیت) صرفاً با افزایش شعب دادگاه کیفری دو قابل تحقق بود.
* تشکیل دادگاه صلح با صلاحیت عام (کیفری و حقوقی) و حذف دادسرا از فرایند، عقب‌نشینی از رویکرد تخصصی کردن دادرسی‌ها (که در دنیا رو به افزایش است) محسوب می‌شود.

راهکارهای پیشنهادی:
1. در امور حقوقی: ایجاد دادرسی افتراقی واقعی (مثلاً رسیدگی غیرحضوری با تبادل لوایح، کاهش موارد قرار عدم استماع) برای دعاوی کم‌اهمیت.
2. در امور کیفری: محول کردن رسیدگی مستقیم به دادگاه‌های کیفری دو و اختصاص شعبی از آن‌ها برای این جرایم.