🔵 مسئولیت حقوقی و کیفری در وقوع جرم با کمک هوش مصنوعی با کیست؟

بهرام حیدری، رئیس شعبه ۱۰۵۳ دادگاه کیفری ۲ تهران، در گفت‌وگو با تسنیم به تبیین مسئولیت حقوقی و کیفری جرائم ناشی از استفاده از هوش مصنوعی پرداخت.

چارچوب قانونی فعلی و الگوی مسئولیت اشخاص حقوقی
وی با اشاره به ماده ۱۴۳ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ گفت: در حال حاضر مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی به صورت توأمان و منوط به مسئولیت کیفری مدیران آنها پذیرفته شده است. این چارچوب می‌تواند به عنوان یک الگو برای مسئولیت در حوزه هوش مصنوعی مورد توجه قرار گیرد.

پرسش‌های کلیدی در تعیین مسئول
حیدری پرسش‌های اساسی این حوزه را اینگونه برشمرد: در آینده با خود هوش مصنوعی چگونه باید برخورد کرد؟ آیا مالک و بهره‌بردار، سازنده، یا کاربر مسئول است؟ یا باید برای هوش مصنوعی دارای خلاقیت مستقل، جایگاه خاصی در نظر گرفت؟

مثال عینی: ترغیب به خودکشی
وی با اشاره به مثال ترغیب به خودکشی توسط یک سامانه هوش مصنوعی داخلی گفت: اگر شرکتی با مدیران مشخص، از طریق سامانه هوش مصنوعی خود مرتکب چنین جرمی شود، آیا باید با شخصیت حقوقی شرکت برخورد کرد و این شخصیت حقوقی دقیقاً کدام است: سازنده، بهره‌بردار یا هر دو؟

محوریت سوءنیت و وحدت قصد در تعیین مسئولیت کیفری
رئیس شعبه دادگاه کیفری تهران بر اهمیت اساسی سوءنیت در تعیین مسئولیت تأکید کرد و گفت: باید میان مباشر، شریک جرم و معاونت تفکیک قائل شد. مسئولیت کیفری منوط به احراز وحدت قصد مجرمانه پیش یا هم‌زمان با ارتکاب جرم است.
* مثال: اگر سازنده یا ارائه‌دهنده ابزار (مانند یک چاقو یا یک سامانه هوش مصنوعی) بدون نیت مجرمانه آن را در اختیار دیگری قرار دهد و آن شخص مرتکب جرم شود، اصل بر عدم مسئولیت کیفری سازنده یا ارائه‌دهنده است.
* استثنا: تنها در صورتی که قرائن و شواهد اثبات کند ابزار با علم و قصد تسهیل ارتکاب جرم در اختیار قرار گرفته، می‌توان وحدت قصد و در نتیجه مسئولیت کیفری را احراز کرد.

جمع‌بندی: مسئولیت در وضعیت فعلی
حیدری خاطرنشان کرد: در حال حاضر که برای هوش مصنوعی شخصیت حقوقی مستقل شناخته نشده است، می‌توان در چارچوب قوانین موجود (مانند مواد ۱۴۸ ق.آ.د.ک و ۲۱۵ ق.م.ا) عمل کرد. اگر سرور در داخل کشور باشد، امکان حذف آن به عنوان وسیله ارتکاب جرم وجود دارد.
وی در پایان تأکید کرد: اگر با کارشناسی دقیق دیجیتال یا احراز قضائی مشخص شود فرد (سازنده، بهره‌بردار یا کاربر) بدون نیت مجرمانه عمل کرده، مسئولیتی متوجه او نخواهد بود.